Esther Blok

Esther Blok

Esther Blok

8 mei 1919, Den Haag – 22 november 2008, Pittsburgh

Esther Blok werd op 8 mei 1919 in Den Haag geboren als dochter van Michel Blok, geboren op 26 februari 1893 in Den Haag, en Naatje Eijl, geboren op 31 augustus 1895 in Rotterdam. Haar ouders trouwden op 5 juni 1918 in Den Haag.
Esther groeide op in een joods gezin. Haar moeder Naatje overleed al op 14 februari 1931 in Den Haag, toen Esther elf jaar oud was. Haar vader hertrouwde daarna met Jetje Poons, geboren op 10 februari 1900 in Den Haag.
Uit het gezin van Michel en Naatje kwamen vier dochters:
• Esther Blok, 8 mei 1919 Den Haag – 22 november 2008 Pittsburgh.
• Klara Blok, 12 augustus 1920 Den Haag – 6 maart 1992 Pittsburgh, gehuwd met Marcus Haalman.
• Hendrika Blok, 13 april 1922 Den Haag – 16 juli 1943 Sobibor, gehuwd met David Heertjes.
• Rosetta Blok, 8 augustus 1925 Den Haag – 11 februari 1944 Auschwitz.
Esthers vader Michel en haar stiefmoeder Jetje zouden eveneens slachtoffer worden van de Holocaust. Michel Blok en Jetje Poons werden op 5 maart 1943 in Sobibor vermoord.

Jeugd in Den Haag

Esther bracht haar jeugd grotendeels door in Den Haag. In haar latere levensloop worden onder meer de Van Limburg Stirumstraat 46 en de Hugo Molenaarstraat 29a als adressen genoemd.
In de tweede helft van de jaren dertig koos Esther voor het zionistische pioniersideaal. Ze werd landbouwstagiaire en bereidde zich voor op een toekomst in Palestina.
Van 26 januari tot 2 september 1939 verbleef zij in Rotterdam. Daarna keerde ze terug naar Den Haag.
Enkele maanden later zou zij naar Franeker vertrekken.

De kibboets Franeker

In 1935 was in Franeker de religieus-zionistische kibboets Dath we Eretz opgericht door dr. Jacob Bramson en zijn vrouw Carolina Bramson- Klein. De kibboets was verbonden met de orthodox-zionistische beweging Mizrachi en de pioniersorganisatie Bachad.
Bachad was in 1928 opgericht als jeugdorganisatie van de orthodox-joodse Mizrachi. De naam was een afkorting van Brit Chaluzim Datiim, de Liga van Religieuze Pioniers. De hachsjara-organisatie in Franeker droeg de naam Dath we Eretz. De kibboets was gevestigd in het voormalige stationsgebouw aan de Harlingerweg 45. Daar leefden jonge joodse pioniers samen en bereidden zij zich door landbouw- en huishoudelijk werk voor op emigratie naar Palestina. Jacob Bramson selecteerde persoonlijk de boerderijen waar de jongeren hun praktijkervaring opdeden. De religieuze begeleiding werd verzorgd door opperrabbijn Lewinson uit Leeuwarden.

Esther in Franeker

Op 6 november 1939 werd Esther Blok, afkomstig uit Den Haag, ingeschreven in de kibboets Franeker.
Op foto’s uit Franeker is Esther tussen de andere chalutzim te zien. Op een groepsfoto staat zij tussen onder anderen Regina Drescher, Benno Freimann, Chana de Leeuw, Bernard Hammelburg, Mimi Brandweiner, Moritz Heller, Hannah Levy en Hans Martin Cohn.
Een andere foto toont Esther samen met Helmut Wolff, die later haar echtgenoot zou worden.
Esther werkte tijdens haar verblijf in Franeker bij melkveehouder Dominicus Hiemstra in Herbaijum. Haar werk vormde onderdeel van de praktische landbouwopleiding die de jonge pioniers kregen.
Haar verblijf in Franeker duurde echter nog geen jaar.
Op 5 augustus 1940 keerde Esther terug naar Den Haag, naar Van Limburg Stirumstraat 46.

Amsterdam en opnieuw Den Haag

Op 29 augustus 1940 vertrok Esther samen met Willy Hiegentlich naar Amsterdam. Ze verbleven aan de Plantage Franschelaan 11, bij Hartog Frank. Het pand lag naast het latere Jeugdhuis aan de Plantage Franschelaan 13, dat vanaf november 1941 onderdak zou bieden aan voormalige bewoners van het Werkdorp en andere joodse jongeren.
Esther bleef niet lang in Amsterdam. Op 10 februari 1941 keerde zij terug naar haar vader in Den Haag, opnieuw naar de Van Limburg Stirumstraat 46. De omstandigheden voor joodse vluchtelingen en jongeren werden inmiddels steeds slechter. De Duitse bezetting maakte een normaal leven onmogelijk en de ruimte voor emigratie naar Palestina werd steeds kleiner.

De inval in Franeker

Op 3 november 1941 werd de kibboets Franeker door de Sicherheitsdienst (SD) overvallen.
De bewoners werden beschuldigd van onder andere:
• economische sabotage en hamsteren;
• ongeoorloofd vertrek uit de kibboets;
• het luisteren naar vijandelijke radio-uitzendingen, waaronder de BBC.
De beschuldigingen waren mede gebaseerd op informatie die bij de Duitse autoriteiten was binnengekomen. De gearresteerde chalutzim werden naar de Blokhuispoort in Leeuwarden gebracht. Aanvankelijk dreigde voor hen deportatie naar Mauthausen en een zogenaamde Sonderbehandlung. Opperrabbijn Lewinson van Leeuwarden wist volgens de overlevering te bereiken dat de arrestanten niet naar Mauthausen maar naar Westerbork werden gebracht. Esther was op dat moment niet meer in Franeker en ontsnapte daardoor aan de inval van 3 november.
Haar voormalige kibboetsgenoot Helmut Wolff was evenmin aanwezig. Hij had zich als ondergrondse werker beziggehouden met verzetswerk en werd later opgepakt en als gevangene naar Westerbork gebracht.Tussen 17 en 29 december 1941 werden tien Franeker-chalutzim vanuit Leeuwarden naar Westerbork overgebracht. Onder hen waren Rachel (Mimi) Brandweiner, Hans Martin Cohn, Benno Freimann, Walter Goldschmidt, Moshe Heller, Hannah Levy, Isidor Malz, Arthur Rath, Adelheid Rothschild en Otto Zeichner.

Arrestatie van Esther

In februari 1943 werd Esther opnieuw rechtstreeks met de vervolging geconfronteerd.
Op 18 februari 1943 werd zij samen met haar vader Michel Blok en haar stiefmoeder Jetje Poons in Den Haag gearresteerd. Zij werden naar het politiedoorgangskamp Westerbork gebracht. Esther werd ondergebracht in barak 73. Haar vader en stiefmoeder werden kort daarna gedeporteerd. Op 2 maart 1943 vertrokken Michel Blok en Jetje Poons met een transport vanuit Westerbork naar Sobibor. Daar werden zij op 5 maart 1943 vermoord. Esther was toen nog in Westerbork.

Het huwelijk met Helmut Wolff

In Westerbork kwam Esther opnieuw samen met Helmut Wolff, met wie ze al in de Franeker kibboets had verbleven.
Helmut, geboren op 31 maart 1912 in Posen, was een voormalige chalutz van Franeker. Hij zat als gevangene in Westerbork.
Op 18 maart 1943 werd hij naar de extra bewaakte strafbarak 66 overgebracht. Op 22 maart 1943 trouwden Esther Blok en Helmut Wolff in Westerbork. Esther was 23 jaar oud. Het huwelijk zou slechts één dag duren. Op 23 maart 1943 werd Helmut op transport gesteld naar Sobibor, samen met ongeveer 1.250 andere gedeporteerden. Het betrof een straftransport. In de bronnen is niet duidelijk vastgelegd welke concrete overtreding of beschuldiging aanleiding was voor zijn plaatsing op dit transport.
Helmut Wolff werd enkele dagen later, op 26 maart 1943, in Sobibor vermoord.
Esther bleef achter in Westerbork.

Auschwitz

Op 14 september 1943 werd Esther vanuit Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. Zij behoorde tot een groep jonge, pasgetrouwde vrouwen uit de chalutz-beweging. In Auschwitz kwam zij terecht in een omgeving waarin gevangenen werden onderworpen aan dwangarbeid, medische mishandeling en experimenten. Esther overleefde Auschwitz.

Het kampziekenhuis en Josef Mengele

Een van de meest aangrijpende onderdelen van Esthers levensverhaal is haar latere getuigenis over haar verblijf in Auschwitz.
Esther werkte in het HKB-gevangenenziekenhuis in Auschwitz-Birkenau. Daar kwam zij in aanraking met vrouwen die door SS-kamparts Josef Mengele en zijn medewerkers voor medische experimenten waren geselecteerd. Esther werd zelf eveneens slachtoffer van de medische experimenten en mishandelingen die in het kamp werden uitgevoerd. In haar latere getuigenis beschreef ze hoe machteloos zij tegenover het lijden van de vrouwen stond. Ze beschikte nauwelijks over middelen om hen te helpen. Wat zij kon doen, was hen verzorgen en troosten: wassen, masseren en bij hen blijven. In haar herinneringen verwoordde zij het besef dat degenen die zich als artsen presenteerden in werkelijkheid geen genezers waren, maar mensen die hun medische kennis gebruikten voor wrede en zinloze experimenten. Deze ervaringen zouden haar de rest van haar leven bijblijven.

Bevrijding

Op 27 januari 1945 bereikten Sovjettroepen Auschwitz. Het kamp werd bevrijd.
Esther overleefde de oorlog, maar verloor tijdens de Holocaust vrijwel haar hele naaste familie. Haar vader en stiefmoeder waren in Sobibor vermoord. Haar zus Hendrika was op 16 juli 1943 eveneens in Sobibor vermoord. Haar zus Rosetta werd op 11 februari 1944 in Auschwitz vermoord. Van de vier dochters van Michel Blok en Naatje Eijl waren uiteindelijk alleen Esther en haar zus Klara in leven.
Ook haar eerste echtgenoot Helmut Wolff was vermoord.

Na de oorlog

Na de bevrijding keerde Esther terug naar Nederland en kwam zij weer in Den Haag terecht.
De oorlog had haar leven volledig veranderd. Ze had haar ouders, stiefmoeder, twee zussen en haar eerste echtgenoot verloren. Zelf had ze Auschwitz overleefd en de medische experimenten van het kamp van zeer nabij meegemaakt.
Toch koos zij ervoor verder te leven. In 1952 vertrok Esther vanuit Den Haag naar Israël. Haar zionistische ideaal, waarvoor ze zich in de jaren dertig als jonge landbouwstagiaire in Franeker had voorbereid, kreeg daarmee alsnog vorm. Haar verblijf in Israël zou echter niet haar definitieve bestemming worden. Later emigreerde zij naar de Verenigde Staten, waar zij zich in Pittsburgh, Pennsylvania vestigde.

Tweede huwelijk met Gunter Haas

In Pittsburgh trouwde Esther opnieuw, nu met Gunter Haas, geboren op 22 december 1919. Het huwelijk betekende een nieuwe levensfase na de vernietiging van haar eerste huwelijk en haar ervaringen tijdens de Holocaust. Gunter Haas overleed in juni 1992 in Pittsburgh, 72 jaar oud. Esther bleef in Pittsburgh wonen.

Esther Haas en Flares of Memory

In de jaren negentig werkte Esther onder de naam Esther Haas mee aan het herinnerings- en schrijfproject “Flares of Memory”.
Daarin legde zij haar herinneringen aan de Holocaust vast. Een belangrijk onderdeel daarvan was haar getuigenis over Auschwitz en haar ervaringen met de medische experimenten van Josef Mengele. aar verhaal is daardoor niet alleen een persoonlijke familiegeschiedenis geworden, maar ook een getuigenis voor latere generaties.De jonge vrouw die ooit als landbouwstagiaire in Franeker werkte en zich voorbereidde op een nieuw leven in Palestina, werd uiteindelijk een overlevende van Auschwitz die haar ervaringen op latere leeftijd onder woorden bracht.

Overlijden

Esther Blok, later Esther Haas, overleed op 22 november 2008 in Pittsburgh, Allegheny County, Pennsylvania, in de Verenigde Staten.
Zij werd 89 jaar oud. Haar leven omvatte bijna de gehele geschiedenis van het Europese jodendom in de eerste helft van de twintigste eeuw: een jeugd in Den Haag, de zionistische hachsjara in Franeker, de Duitse bezetting, Westerbork, het verlies van haar familie, het huwelijk met Helmut Wolff en zijn onmiddellijke deportatie naar Sobibor, Auschwitz en de medische experimenten van Mengele, de bevrijding, emigratie naar Israël en uiteindelijk een nieuw bestaan in Pittsburgh.

”