Dirk Jelles Postma

Dirk Jelles Postma

Dirk Postma werd in 1896 in Franeker geboren. Hij was de jongste zoon van de winkeliers Jelle Postma en Tjeskje de Jong. Postma was al op jonge leeftijd een aanhanger van de oud-dominee Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919). Vanaf 1898 bestempelde deze zijn gedachtegoed als (niet-partijgebonden) vrij-socialisme.
Dirk Postma trad al op jonge leeftijd op met voordrachten tijdens vrij-socialistische bijeenkomsten. Tijdens de Eerste Wereldoorlog kreeg hij een zekere bekendheid als een van de eerste, prominente dienstweigeraars in ons land. Dienstweigering was een protestactie van met name vrije socialisten tegen de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. In juli 1915 kondigde hij in een gedicht, gepubliceerd in het weekblad De Arbeider, aan dat hij zijn militaire dienstplicht zou weigeren.

In september 1916 ontving hij twee oproepingsbrieven, die hij beide terugstuurde naar de burgemeester met de opmerking dat hij zichzelf niet als dienstplichtige beschouwde. Hij wenste niet opgeleid te worden tot moordenaar en weigerde om broedermoord te plegen.
Samen met geestverwant Murk Bottema, die eveneens weigerde soldaat te worden, verspreidde hij begin oktober 1916 in Leeuwarden een manifest onder de dienstplichtigen die wél waren opgekomen. Die werden door het tweetal aangespoord na te denken over hetgeen hen in het leger stond te wachten. Waren zij bereid om onschuldig bloed te vergieten? Beide mannen werden bij deze actie gearresteerd.

Zijn arrestatie op 16 oktober 1916 leidde in Leeuwarden tot een grote demonstratie. Onder flinke publieke belangstelling werd Postma naar het plaatselijke garnizoensbureau overgebracht. Daarbij sloeg de politie er met de blanke sabel op los. Postma werd overgebracht naar het militaire kamp Vlasakkers bij Amersfoort. Daar weigerde hij op een militaire jas aan te trekken vanwege zijn vrij-socialistische overtuiging. Hij wilde ‘mens’ zijn.

In december 1916 moest Postma voorkomen bij de Krijgsraad in Arnhem. Bij zijn aankomst in Arnhem stonden velen hem op te wachten. ‘De een stopte chocolade in de binnenzak van m’n jas, een ander weer appels, een derde weer chocoladeletters en een vierde, nl. een juffrouw (en wel een zuster van P. v. d. Veen) had gezorgd voor een dikke boterham, wittebrood, dik belegd met kaas en ham (netjes ingepakt)’, zo liet Postma in De Arbeider weten. Postma schreef regelmatig in dit blad over zijn ervaringen als dienstweigeraar.
Hij werd veroordeeld tot vier maanden celstraf met aftrek van voorarrest en bleef in Arnhem vastzitten in het Huis van Bewaring. Halverwege februari 1917 zat zijn eerste straftijd erop. Omdat Postma opnieuw weigerde, herhaalde hetzelfde patroon zich. Wederom volgde voorarrest in kamp Vlasakkers en hij werd daarna opnieuw overgeplaatst naar Arnhem voor een zitting van de Krijgsraad. Dit maal werd hij tot een jaar celstraf veroordeeld. Er was twee jaar geëist. In hoger beroep werd Postma in juli 1917 tot een half jaar celstraf veroordeeld. Op 14 augustus 1917 kwam hij vrij.

’s Morgens bij zijn vrijlating in Utrecht werd hij reeds opgewacht door een groep zingende geestverwanten. Op het treinstation in Zwolle stond onder grote publieke belangstelling wederom een groep vrije socialisten gereed om hem toe te zingen. In Franeker zelf werd hij door duizenden mensen feestelijk onthaald op het station.
Na een ‘wandeldemonstratie’ volgde een welkomstbijeenkomst in beide zalen van de Koornbeurs die ‘tot barstens toe gevuld’ waren. Postma ontving menige ovatie, sympathiebetuigingen, bloemen en boeken. De meeste indruk maakte een lauwerkrans die door 54 moeders uit Het Bildt was gemaakt, die op deze wijze duidelijk maakten dat hun zonen niet als kanonnenvoer mochten dienden. Oud-dienstweigeraar Piet van der Veen en de bekende christen-socialiste Anke van der Vlies (Enka) spraken het talrijke publiek toe.
Naar aanleiding van zijn dienstweigering werd in Franeker door Postma een afdeling van de Internationale Anti-Militaristische Vereniging (IAMV) opgericht met 25 leden. Postma speelde jarenlang een voorname organisatorische rol in de afdeling, onder meer als secretaris.

Hij trouwde in 1918 met Fokeltje van der Ploeg (1897-) met wie hij al voor zijn gevangenschap was verloofd. Zij was de dochter van de vrij-socialistische voorman en winkelier in Franeker, Piet van der Ploeg. Het paar verdiende de kost als winkelier in de Waagstraat op nummer 15. Er werden huishoudelijke artikelen verkocht, maar ook kinderspeelgoed. In Sinterklaastijd verschenen in de Franeker Courant advertenties van Postma, waarin hij bekende Sinterklaasliedjes van eigen dichtregels voorzag om zijn waren aan te prijzen. Vanaf de jaren dertig voegde Postma een lijstenmakerij toe aan zijn winkel. Het echtpaar zou kinderloos blijven.

Postma bleef zich inzetten voor de vrij-socialistische beweging en voor de vredesbeweging (het antimilitarisme) in het bijzonder. Zo maakte hij zich in de jaren twintig sterk voor de jaarlijkse Nooit Meer Oorlog-bijeenkomst in Friesland. Daarmee herdachten de vrije socialisten en anderen de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. Hij was agent voor de bladen van de beweging De Arbeider en De Vrije Socialist.
Postma steunde in 1928 het plan in Amsterdam een monument voor Ferdinand Domela Nieuwenhuis op te richten. Hij zamelde in Franeker geld in voor dit monument dat in 1931 in de hoofdstad tot stand kwam. Eind jaren dertig spande hij zich in de heruitgave van de gedenkschriften van Domela Nieuwenhuis financieel mogelijk te maken.

Bron: Arend Hazekamp

Boek ‘Geestverwanten van Ferdinand Domela Nieuwenhuis