Adolf Emanuel Koster

Adolf Emanuel Koster

Adolf “Dolf” Emanuel Koster (1912–1942)
Het gezin was joods. Zijn vader dreef in Arnhem een antiekwinkel. Adolf had ten minste één zus, Leonie Henriëtte Koster, die op 19 november 1911 werd geboren en later met I. Hoogstraal trouwde.
Over de jeugd van Adolf in Arnhem is vooralsnog weinig bekend. Wel staat vast dat hij later als student en landbouwstagiair actief was en zich in de jaren dertig aansloot bij het religieus-zionistische gedachtegoed van de Mizrachi. In die kringen werd veel waarde gehecht aan de voorbereiding van jonge joden op een toekomstig leven in Palestina. Daarvoor bestonden zogenaamde hachshara-opleidingen, waarin jongeren zich zowel praktisch als geestelijk voorbereidden op het pioniersbestaan.

De kibboets in Franeker

Op 13 december 1934 kwam Adolf Koster vanuit Arnhem naar Franeker. Hij werd ingeschreven aan het Noorderbolwerk 13, waar de eerste bewoners van de Franeker kibboets verbleven. Hij behoorde daarmee tot de vroege bewoners van de religieus-zionistische opleidingsgemeenschap die in Franeker was ontstaan.
De kibboets, die de naam Dath Waäretz droeg, was verbonden met de orthodox-joodse Mizrachi-beweging en de jeugdorganisatie Bachad. Bachad was in 1928 opgericht en de naam was een Hebreeuws acroniem voor Brit Chaluzim Datiim, oftewel de Liga van Religieuze Pioniers. De hachshara-organisatie droeg de naam Dath Waäretz.
De ontwikkeling van deze kibboets was enkele jaren eerder begonnen. Op 29 maart 1934 had Wolf Tempel zich als eerste chalutz van Franeker ingeschreven en een kamer betrokken aan de Dijkstraat 1. In april 1935 werd het oude stationsgebouw aan de Harlingerweg 45 gehuurd als kibboetsgebouw. Het bood ruimte aan ongeveer 25 bewoners. Aanvankelijk waren er tien tot vijftien bewoners, maar uiteindelijk verbleven er soms ongeveer dertig jonge pioniers.
Adolf maakte de verhuizing van de kibboets naar het voormalige stationsgebouw nog mee. Op 4 maart 1935 verhuisde hij samen met de gemeenschap van het Noorderbolwerk naar de Harlingerweg 45. De jonge bewoners werden voorbereid op een leven als pionier. Daarbij werd niet alleen aandacht besteed aan landbouw en praktisch werk, maar ook aan hun religieuze vorming. Dr. Jacob Bramson, die samen met zijn vrouw Caroline Klein een belangrijke rol speelde bij de oprichting van de kibboets, hield persoonlijk toezicht op de selectie van geschikte boerderijlocaties. De geestelijke begeleiding werd verzorgd door opperrabbijn Lewinson uit Leeuwarden.
Voor Adolf betekende zijn verblijf in Franeker een periode waarin studie, landbouwopleiding, religie en het zionistische ideaal bij elkaar kwamen. Het was een relatief korte episode in zijn leven. Op 26 juni 1935 schreef hij zich weer uit in Franeker en keerde hij terug naar Arnhem.

Terug in Arnhem
Na zijn verblijf in Franeker bleef Adolf in Arnhem wonen. In mei 1940 woonde hij aan de Amsterdamscheweg 130, samen met zijn familielid Marianne Koster-de Leeuw.
Inmiddels was de politieke situatie in Nederland ingrijpend veranderd. De Duitse bezetting had ook voor de Nederlandse joodse bevolking steeds ernstiger gevolgen. Joden werden stap voor stap uitgesloten van het maatschappelijke leven en uiteindelijk geconfronteerd met registratie, deportatie en vernietiging.
In de zomer van 1942 begon de deportatie van Nederlandse joden op grote schaal. Op 7 juli 1942 werd in Amsterdam een oproep gedaan aan joden om zich vrijwillig te melden voor de zogenoemde ‘arbeidsdienst’. Op 14 en 15 juli volgden razzia’s in Amsterdam. Veel joden begrepen inmiddels dat een oproep tot ‘arbeid’ in werkelijkheid het begin kon zijn van deportatie. In deze maanden besloten velen onder te duiken.
Ook Adolf Koster dook onder. Dat blijkt uit een opsporingsbericht dat later in het Algemeen Politieblad verscheen. Op 1 oktober 1942 verzocht de hoofdcommissaris van politie te Arnhem om zijn opsporing, aanhouding en voorgeleiding. Adolf werd daarin omschreven als iemand die ervan werd verdacht zijn woonplaats zonder de vereiste vergunning te hebben verlaten. Een dergelijke omschrijving werd in deze periode gebruikt voor joden die waren ondergedoken.
Het bericht vermeldde:
“De Hoofdcommissaris van Politie te Arnhem verzocht opsporing, aanhouding en voorgeleiding van Adolf Emanuel Koster.”
De werkelijkheid achter deze ambtelijke formulering was ingrijpend. Adolf had zich aan de door de Duitse bezetter opgelegde maatregelen onttrokken door onder te duiken.

Arrestatie en Kamp Amersfoort

Adolf wist enige tijd uit handen van de bezettingsautoriteiten te blijven. Uiteindelijk werd hij echter in Nijmegen op zijn onderduikadres gearresteerd. Hij werd overgebracht naar Kamp Amersfoort, het concentratiekamp bij Leusden.
In het kamp kreeg hij kampnummer 605. De omstandigheden in Kamp Amersfoort waren zwaar. Gevangenen werden onderworpen aan dwangarbeid, mishandeling, honger en voortdurende vernedering. Voor joodse gevangenen was de situatie bovendien bijzonder bedreigend, omdat zij deel uitmaakten van de groep die door de nazi’s systematisch werd vervolgd en gedeporteerd.
Voor Adolf Koster eindigde zijn leven in dit kamp.
Op 19 november 1942, precies dertig jaar na de geboorte van zijn zus Leonie, werd Adolf in Leusden doodgeschoten. In de registratie van de slachtoffers van Kamp Amersfoort staat dat hij is omgekomen bij een zogenaamde “ontsnappingspoging”. De registratie vermeldt dat hij tijdens een vluchtpoging werd neergeschoten.
Adolf Emanuel Koster was toen 30 jaar oud.
Zijn overlijden werd administratief vastgelegd als overlijden in Oud-Leusden, Kamp Amersfoort. Achter die korte registratie schuilt het verhaal van een jonge joodse Nederlander uit Arnhem die in de jaren dertig in Franeker een opleiding tot landbouwpionier volgde binnen de religieus-zionistische beweging, daarna terugkeerde naar Arnhem en tijdens de Duitse bezetting probeerde aan vervolging te ontkomen door onder te duiken.
Zijn leven was daarmee veel korter dan de toekomst die hij zich tijdens zijn jaren in de kibboets mogelijk had voorgesteld. Hij trouwde niet en had geen kinderen. Zijn naam en levensloop maken deel uit van de geschiedenis van de Nederlandse joodse gemeenschap en van de jonge mensen die zich in de jaren dertig in de kibboets van Franeker voorbereidden op een nieuw bestaan.
Ook binnen zijn familie voltrok zich de vervolging met verwoestende gevolgen. Zijn zus Leonie Henriëtte Koster werd eveneens slachtoffer van de Holocaust. Zij werd op 19 november 1942 in Auschwitz omgebracht. Op dezelfde dag waarop Adolf in Kamp Amersfoort werd doodgeschoten, verloor de familie Koster daarmee twee kinderen.