Noord 2

Noord 2

Nadat de Prins van Oranje Nassau, Willem Karel Hendrik Friso, erfstadhouder van Friesland de Botniastins in 1727 had verlaten, hij woonde er ruim 1½ jaar, kwam de stins leeg te staan. Eigenaar was Mevrouw Sevenaar die de stins in 1725 van Jonkheer D.J. Botnia van Burmania over nam. In 1728 verpachte ze de stins aan de koopman en herbergier Douwe Gerrits Nota, die er een koffiehuis en komediezaal in onderbracht. In 1745 werd de stins overgedragen aan Ulbo van Aijlva, die de pacht met Douwe Gerrits Nota verlengde. Het hof met kolf en kaatsbaan werd eigendom van Otto Graaf van Stierum. De stins bleef eigendom van van de familie van  Aylva. Toen Douwe in 1751 overleed zette zijn weduwe met haar zoon Pieter de zaak voort. Na de dood van zijn moeder in 1753 bleef Pieter tot 1755 in de zaak. Die werd nu gedaan door Haring en Hiltje. In 1769 nam Douwe  Nota met zijn vrouw Antje Pieters de Vries, de zaak over. Tot 1773 was de pacht in handen van de familie Nota. In dat jaar nam Arent Mulder en zijn vrouw Tjitske Haijes Hemstra de zaak over van Douwe. In 1793 ging de stins over in handen van Sicco Douwe van Aijlva, zoon van Ulbo. In 1798 werd de stins gesloten voor festiviteiten, dit op last van de Franse overheersers. Ruim een jaar later werd Gerrit Ferwerda de nieuwe uitbater. Op 5-2-1808 werden Willemina Eduarda van Burmania, douairière van Burmania voor een helft en Frans Laes van Burmania voor de wederhelft, bij erfrecht bekomen als de nieuwe eigenaars van het oud Botniahuis, zulks in plaats van de vorige eigenaar Sicco Douwe van Aijlva, overleden op 1-4-1807 te Holwerd. Deze verkochten de stins in 1809 aan Bauke Sijbrens van Smeden, Ane Jans te Bolsward en Jan Anes te Arum. In datzelfde jaar werd de stins gekocht door Sipke Faber, die er ook ging wonen en de zaak runde. In 1813 werd de zaak verkocht aan Andries Jouwersma. Naast de gebruikelijke drukte in het koffiehuis werd er in de voormalige ridderzaal weinig opgetreden. Alleen bij nationale feest en herdenking dagen werd er komedie en of drama opgevoerd. Ook toen al hoofdzakelijk voor de gegoede burgers en soms studenten.

Onderstaande is een samenvatting van de originele tekst van de verkoopakte. Dit is vrij uniek omdat het interieur van de stins beschreven wordt.

Op 24-2-1809 kochten Bauke Sijbrens van Smeden, Ane Jans te Bolsward en Jan Anes te Arum een deftig huis het ‘Botnia oud koffiehuis‘ genaamd, van Wilhelmina Eduarda van Burmania, Douairière (aanduiding voor een weduwe van een adellijk heer) van Burmania te Hallum en Frans Laes van Burmania, generaal majoor te Birdaard als erfgenamen van wijlen Helena van Botnia, weduwe van Watze van Burmania. Bij toestemming tot verkoop van zijne Majesteit den Koning. Bij de koffieschenker Gerrit Ferwerda in huur. Bestaande uit een voorhuis met tien vensters, een voorkamer met vier vensters aan de straat uitziende, waarin een schoorsteen en houten vloer, een kamertje met een venster uitziende in de Botniasteeg, waarin een bedsteed en een klerenkast, nog een kamertje achter uitziende waarin een open haardsteed en schotelbank, vooraan in de gang een keuken met een venster aan de straat uitziende, waarin een schoorsteen met staande en leggende platen, een bedsteed en tinkast, de keuken doorgaande komende in een groot portaal waarin een klerenkast, gaande in een kamer met twee aan de straat uitziende vensters waarin een bedsteed en een schoorsteen met een staande plaat, verder de gang in een deur gaande in de grote zaal waarin de comedie gespeeld wordt, waarin een grote open haard zijnde 18 voet hoog en 15 voet breed. De in de zaal zijnde banken, stoelen, planken, schermen enz. behoren aan de directeuren der comedie. De gemelde zaal is in één getrokken van twee grote vertrekken, gesepareerd door stenen pilaren zoals van ouds zijnde geweest. Voorts een deur dienende tot ingang van drie grote gewulfde kelders, aan het einde der gang een kamertje met een venster achter over de tuinen uitziende waarin een schoorsteen met een leggende plaat. Vervolgens naar boven een zeer fraaie en kunstige, van twee kanten rond wentelende stenen trap waarvan de ene naar de bovenvertrekken en de andere naar de zolder rondloopt. Vanuit de traptoren eerst gemelde trap opgaande een turfhok boven de keuken, voorts van de trap rechts een zeer grote kamer, de coffijkamer genaamd waarin vijf vensters, een in de Botniasteeg en de andere vier aan de straat uitziende. In de coffijkamer een grote haardsteed met een staande plaat en een deur gaande naar een kamer met twee vensters aan de straat uitziende waarin een schoorsteen met wapenborden, een tinkast en linnen behang. Van de trap linksom een groot portaal met een watersteen en bezijden een secreet, over het portaal een gang waarin een deur van een grote kamer met drie vensters waarvan één achter en twee in de Botniasteeg uitzien, waarin een schoorsteen. De andere zijde der trap opgaande zijnde een dubbele zolder lopende over het gehele huis. Op de ene een grote fraai bewerkte eikenhouten boekenkast en boven de andere een vliering, voorts de trap lopende tot boven in de toren, welke bestaat uit drie kamertjes boven malkander waarin van ouds de wapenen werden geborgen en een schoon uitzicht over de gansche stad en omliggende dorpen. Achter het huis een grote ruimte waarop een kolfbaan en kaatsveld, toebehorende aan de huurder Gerrit Ferwerda, zijnde zeer geschikt tot het aanleggen van een engelschen tuin. Uit het huis komende rechtsom naast het kaatsveld een plaats en een regenwaterbak, omtrent op het midden der grond een grote put. De grond aan het oosteind heeft een stevige ringmuur waaraan een hok en aschbak, in de muur een deur gaande in de Botniasteeg. Aan het noorden een staket tot afscheiding der voorheen fraaie tuin van de Botnia’s. Aan het eind deze stakettinge een secreet. Ten westen een staket welk onderhoud massaal is met de naastgelegen tuin van Tjamke Pieters Brouwer, de weduwe Nicolaas Jans Bogtstra. De grond binnen de in de grond geslagen paaltjes tot aan het pakhuis achter staande behorende feitelijk aan de erven Botnia. Dat alle schilderijen, beelden, schilden, wapenen, weefwerken enz. niet in de koop versmelten maar aan de verkopers zullen blijven.     Den 22 octobris 1809 volgende;  Sipke Faber, koopman, koopt het Botniahuis met de grond daarachter gelegen, zijnde de grond achter het huis door de weduwe van Frans Haijes Kooijenga als eigenaarsche bewoond, van Bauke Sijbrens van Smeden, Mr. Grofsmid, Ane Jans, koopman te Arum en Jan Anes, huisman te Arum. Alle schilderijen, wapens en wapenborden zullen niet in de koop versmelten, doch op taxatie worden verkocht, ofschoon deze aard band spijker of nagelvast zijn. Dat de verkopers de vrijheid hebben en verplicht zijn om de achtervleugel van het Botniahuis geheel weg te breken en het muurwerk weder zullen moeten optrekken met 1½ steens muur. Voorts het dakwerk weder in orde te brengen en alles dicht te maken zoals het van ouds was. Dit alles zul geschieden voor de eerste dag der hooijmaand.

Opvallend is dat de naam Koornbeurs in de 19de eeuw bijna nooit gebruikt werd. In de advertentie’s en aankondigingen werd bijna altijd de naam van de eigenaar gebruikt, zoals Concertzaal Daum of Concertzaal Keijzer. Alleen bij nationale feestdagen en tijdens de kermisweek en de PC werd de naam Concertzaal Koornbeurs gebruikt. Dit had waarschijnlijk te maken met de agrarische nevenfunctie van de Koornbeurs en het feit dat een paar huizen ten westen een café De Koornbeurs werd genoemd waar van oudsher de handelaren zaken deden. Na 1876 werd dat café “In de kaatsebal’ genoemd en kreeg de Koornbeurs officieel de status van graan en aardappelbeurs op de Maandag en Donderdag. Het meeste geld voor cultuur bestede de gemeente na 1856 aan het cultureel centrum ‘De Korenbeurs’, terwijl de kerkvoogden zich alleen maar interesseerden voor koorzang. Daarbij vonden de conservatieve raadsleden het niet nodig om aan kinderen van los arbeiders, armen en paupers enig cultureel onderwijs te geven. Omdat de gemeente in 1856 de Koornbeurs als cultureel centrum erkende en er een subsidie van 500 gulden op jaarbasis werd toegekend, eiste de gemeente wel inspraak in de programmering van optredens en stond het niet toe dat armlastigen en paupers toegang kregen. De gemeente stelde meer belang in kwaliteit dan kwantiteit. Het gebodene stond dan ook door de jaren heen op een zeer hoog peil. Naast opera’s en operette’s werd er door diverse rederijkerskamers toneel en drama gespeeld van o.a. Molière en Victor Hugo. Toonkunstenaars uit geheel Europa en Rusland traden in de Koornbeurs op. De meer algemene concerten en toneel en variété optredens werden hoofdzakelijk in de Franeker ,Liefhebberij Schouwburg’ gehouden. Deze stond op de hoek van de Breedeplaats en de kerk of Hofstraat en was toen eigendom van Johannes de Jager. En in de Concert Schouwburg op de Voorstraat, (deze stond recht tegenover de Ockingastins), eigendom van de familie Petraeus. De toegang was voor iedereen toegankelijk en veel goedkoper dan de Koornbeurs. De muziekvereniging ,Harmonie’ speelde meestal in de Koorbeurs, omdat deze deel uitmaakte van de schutterij en van stadswege werd betaald. In 1856 werd de voormalige Botniastins grotendeels afgebroken, alleen de voorgevel bleef bestaan, en werd er een geheel nieuw en groter pand gebouwd dat in augustus 1856 feestelijk in gebruik werd genomen. De nieuwe Koornbeurs bestond uit één grote zaal en een koffiehuis. In 1876 werd de Korenbeurs uitgebreid met een aardappelbeurs of kleine zaal. Het waren vooral liberalen als de stadsmuziekmeester en organist Martinus Schuil en Eelco Verwijs die de muziek en rederijkerskamers naar de Koornbeurs toe haalden. Ook werd er een abonnement op muziek en toneel avonden opgezet. De belangstelling voor de winterconcerten nam dan wel af, toch bleken ze nog steeds erg in de smaak te vallen. Vooral de concerten van Martinus Schuil waren erg gewild. De meeste bezoekers bestonden uit notabelen en middenstanders die in Franeker vrij talrijk aanwezig waren. Arbeiders en armen kwamen zelden naar de concerten omdat de kosten relatief hoog waren. Een echtpaar was f 1,50 kwijt aan entree voor een avondje uit. Maar ook omdat veel ‘gewoon’ volk geen kennis had van klassieke muziek. Na het overlijden van Offe Hoga op 20-3-1864 werd zijn vrouw Sjieuwke Wink eigenaar van de Koornbeurs. Ze vond het werd eigenlijk te zwaar voor een vrouw alleen met kinderen dat ze ruim een jaar later een huwelijk aanging met de Harlinger koopman Jan Daum. Jan had geen al te beste reputatie op het gebied van trouw aan zijn vrouw. Bovendien was hij meer koopman dan gastheer. Jan verhoogde de prijs van de consumpties regelmatig en dus werden ze veel duurder dan in de ruim vertegenwoordigde kroegen. Dit leidde soms tot veel in en uitgaand publiek tijdens de pauze. In plaats van bij Jan Daum consumptie’s te bestellen, ging men naar de kroegen vlak bij de Koornbeurs waar de prijs van wijn en jenever lager was. Dit tot groot ongenoegen van Daum, die regelmatig de deur op slot deed. Wat dan weer tot klachten van de notabelen leidde. Ook werd Jan er van beschuldigd water door de jenever te doen en dat hij niet van een anders vrouw af kon blijven. Een enkele maal moest de politie er aan te pas komen om de rust te herstellen. Daarbij kwam ook nog dat Jan de voorstellingen in het koffiehuis regelde en Sjieuwke, samen met de gemeente, de voorstellingen in de grote concertzaal Echt uit de hand liep het toen Jan Rinske Kragt, die in de bediening zat, tot een van zijn liefjes maakte terwijl ze bij de familie Daum inwoonde. Op 30-6-1873 liet Sjieuwke Wink haar man Jan Daum voor de keuze, of ophouden met de vrouwtjes of anders het huis uit. het laatste gebeurde en voor Sjieuwke was de lol er toen snel af. Op 21-5-1874 vertrok ze met haar kinderen naar Harlingen terwijl Jan samenhokte met Rinske. Een andere eigenaar beheerder waar het niet altijd naar wens van B&W en de raad mee ging was de handelsreiziger uit Maastricht, Johannes Josephus van der Borg en zijn vrouw Dientje Laborius. Johannes kocht de Koornbeurs van Martinus van der Heijden in 1889. B&W en de raad waren er in eerste instantie op tegen om de Koornbeurs aan Johannes te verkopen omdat het geld afkomstig was van Dientje Laborius en haar nicht Hubertha Jacoba Kijvekamp die in Groningen een bordeel runde. Het idee van koffiehuis raakte al spoedig in verval en werd een heus café. Dit tot groot genoegen van de kooplieden en handelaren die vooral op maandag en donderdag zaken deden in de Koornbeurs. Maar tot groot ongenoegen van de andere cafébazen. Vechtpartijen tussen voor en tegenstanders was B&W een doorn in het oog. Hubertha runde het cafe als zelfstandige tegen een pachtsom. daarbij wisselde het vrouwelijk personeel regelmatig van bedieningsvorm. De subsidie werd direct stopgezet en de commissie van toezicht staakte haar werkzaamheden betreffende de programmering. Johannes maakte dat niet uit en haalde o.a. volkstoneel en cabaret uit het westen naar de Koornbeurs. Tevens liet hij iedereen toe, ook de armen en paupers. De belangstelling was enorm en het werd regelmatig een zuidelijke puinhoop waar de politie tegen op moest treden. Er werden allerlei verordeningen uitgeschreven die wel eninge rust brachten maar vooral aan de onderklassen niet besteed was. Geluk voor de gemeente was dat Johannes en Hubertha in geldnood kwamen. Hubertha deed in 1892 een greep in de kas en verdween naar Amsterdam. Omdat de Koornbeurs een particulier bezit was en de gemeenteraad geen toestemming gaf om de schulden c.q. het pand over te nemen, brachten de landbouwers Sijtze Sijtsma en Sipke Osinga uitkomst door in begin 1894 de schulden over te nemen plus het pand te kopen. Deze koop was een vorm van coöperatieve samenwerking tussen boeren onderling. In 1904 werd landbouwer Klaas Schat de eigenaar die het in 1962 aan Jitse Klopma verkocht. Vooral tijdens de kermisweek ging het er soms wild aan toe. In 1870 gebeurde er het volgende: Er was nogal wat onderlinge concurrentie van de café en schouwburg bazen. In schreeuwerige advertentie werden de meest bizarre aankondigingen gedaan. Ook kwamen er veel gezelschappen die een eigen tent opzetten. De Koornbeurs had het gezelschap van Louis Bouwmeester uitgenodigd en Antoinne Wery kwam met een eigen tent waarin gedresseerde apen en honden optreden. Louis en Antoinne hadden tijdens de kermis in Harlingen ruzie gekregen. Jules de Boer en Eduard Bamberg van het gezelschap Bouwmeester zinden op wraak en besloten om s’nachts de apen jenever te voeren. Een deel van de dronken apen ontsnapte uit hun kooien en maakten amok in en voor de herberg De Nieuwe Doelen op de Breedeplaats. Ondanks het vroege uur, half zes s’morgens, kwamen veel inwoners op het spektakel af. Er ontstond een chaos die door de twee politiedienaren niet in de hand kon worden gehouden. Boze medewerkers van Antoinne trokken naar de Koornbeurs. Blijkbaar wisten die van de klok en de klepel. Voor de Koornbeurs ontstond een ware volksoploop en er sneuvelden ramen en een aantal personen raakten te water door het gedrang. B&W en enkele raadslieden werden opgeroepen om een einde te maken aan de onrust terwijl de apen uiteindelijk door oppassers van het krankzinnigen gesticht gevangen werden en daar ondergebracht. Zowel de groep Bouwmeester als de groep van Wery werden veroordeeld tot schadevergoeding en verbanning tot optredens in Franeker voor de periode van 3 jaar. Het was toch al een rampkermis omdat een windhoos veel schade aan kermistenten aanbracht.