Zuiderkade 3a ( Molepôlle, Oostermolen )

Zuiderkade 3a ( Molepôlle, Oostermolen )

BRAND OOSTERMOLEN 1903

Op woensdag 25 februari 1903 om 20 minuten over vijf werd Franeker opgeschrikt door het luidden van de alarmklok in de Martinitoren. Velen haasten zich naar de Breedeplaats en kregen te horen dat er brand was. Vragen waar de brand was, was overbodig want vanaf de Breedeplaats was een blik naar het oosten voldoende om de lucht boven de huizen in de dijkstraat fel oranje gekleurd te zien. De oostermolen stond in brand ! De verslaggever van de Franeker Courant kwam met onderstaande mededeling. Terwijl dit nummer ter perse gaat, roepen de gewone brandsignalen alhier de brandweer op, omdat er brand is uitgebroken in de rog- en pelmolen van de heer Noordenbos, ( den z.g. oostermolen op het bolwerk). Het gebouw staat momenteel in volle vlam, terwijl de vonken tot het tramstation vliegen. Alles staat in lichte laaie. Toen de brand uit brak draaide de molen. De oorzaak is zover wij konden vernemen, nog onbekend. Gevaar voor de omliggende gebouwen is er op het ogenblik niet. De wind is zuid-west en drijft de vonken over de stadsgracht en de oosterbrug naar het kaatsveld, dat er geheel mee bezaaid is. De brand is plotseling ontstaan en aan blussen valt niet te denken. Alle brandspuiten zijn in werking, terwijl de schutterij het terrein heeft afgezet.
Brandweercommandant Nammen Nammensma had groot alarm gegeven en nadat de paarden van de smid en paardenkoopman Jorritsma voor de wagens gespannen waren, rukten motorspuit * 1, 2 en 3 uit. ( * De spuiten waren verdeeld over de stad, een in de vijverstraat, een op de breedeplaats en een op de turfkade). ‘Hoewel de drie spuiten spoedig ter plaatse aanwezig waren en water gaven, viel aan het blusschen van den fellen brand in den molen, gevuld met mais, andere granen en hooi, niet te denken. Ook was het duiudelijk zichtbaar, dat de naastgelegen percelen aan zeer ernstig gevaar waren blootgesteld en geen oogenblik tijds mocht verloren gaan om het behoud daarvan te bewerkstelligen, daar het vuur de dakgoten reeds had aangetast, luidde de conclusie van Nammensma. Omdat het water uit het kanaal ruim zes meter omhoog gezogen moest worden had men problemen met de druk en reikten de stralen niet hoog genoeg. De hitte was enorm en de vlammen sloegen tientallen meters de lucht in. Men beperkte zich tot het behouden de panden ten westen van de m olen. Een dakgoot van het woonhuis van de fam ilie Noordenbos had al vlam gevat en commandant Nammensma maakte zich ook zorgen over de boerderij van Christiaan Schuitmaker, bewoond door de familie Bootsma. Het korps slaagde er in om deze panden te behouden en Nammensma sprak van ‘een niet te miskennen succes voor Franekers brandweer’. Gelukkig was er bijna geen wind en vorst, al zag het er zeer dreigend uit toen de brandende wieken met een vlucht van 32 voet ‘met veel lawaai en een ganse vonkenregen naar beneden vielen en een deel van de bomen vlam kreeg, aldus Nammensma, en de spuitgasten en trompethouders van spuit 1 zich schierlijk veilig stelden’. Op last van politie inspecteur Gerrit Hovink moest een schipper zijn tjalk verhalen van het bolwerk naar de overkant. De toeloop van mensen was enorm. Niemand wilde dit spektakel missen en de politie had alle moeite om de mensenmassa op afstand te houden. ‘t was een prachtig gezicht , dat per fiets of ander vervoermiddels uit tal van omliggende plaatsen een macht kijkers lokte’ Enig was het om te zien hoe de vonken zich over het kaatsveld verspreidde als een bui loeiende hagelkorrels en hoe ze onder de brug en op de straat, door den wind opgewaaid krijgertje speelden. Het geheele kaatsveld en de kaden ter weerszijden van het kanaal stonden vol menschen, we kunnen in dit geval de geijkte term “zwart van de menschen” niet gebruiken, want het geheel had meer een rossigen gloed door het schijnsel der vlammen, dat op de gezichten viel’. Een soort “feest” dus, althans volgens de verslaggever van de Franeker Courant.
Na ruim een uur was het gevaar voor de naastgelegen panden geweken. Om negen uur kon spuit 3 weer inrukken een ruim een uur later ook spuit 1. Spuit 2 bleef tot de volgende morgen 11 uur om de vuurmassa in bedwang te houden. Maar kort nadat spuit 2 ingerukt was, laaide het vuur weer op en verraste bijna de taxateurs van de assurantiemaatschappij ‘Achlum’, alwaar de molen verzekerd was. Spuit 2 rukte opnieuw uit. Maar de spuitgasten wilden pas blussen als ze geld kregen en drank tegen de kou. W ant zeiden ze ‘Wij hebben den ganschen nacht aan het blusschen geweest om eene ramp te voorkomen en wij zijn daarom zeer zwak van lichaam en geest. Wij wenschen een goede beloning voor onzen daadkracht, indien er geene recht wordt gedaan zullen wij passen te blussen’. Uiteindelijk na tussenkomst van Jan Dirks en Arjen Draisma de Vries van de verzekeringsmaatschappij waren de spuitgasten van spuit 2 bereid om weer te blussen. Pas op vrijdagmorgen konden de taxateurs van de ‘Achlum’ hun werk afmaken en de schade bepalen. Zowel de molen als de paardestal en schuur gingen verloren. Slechts een deel van de stenen onderbouw bleef staan. Het enigste wat in tact bleef was de ruime kelder onder de molen. Ook de bomen hadden een flinke klap gekregen en werden omgezaagd om daarna door de gemeente publiekelijk te worden verkocht. De voorraad graan, mais en lijnkoeken was ongeveer fl. 8000,- waard en de molen was verzekerd voor fl. 15000,- bij de OBM te Achlum. De molen was eigendom van Mient Pieter Noordenbos die, na het overlijden van zijn vader Pieter op 12 februari 1895, de molen had overgenomen. Mient zelf was niet thuis toen de brand uitbrak, wel zijn vrouw Tjitske en het bijna vier jaar oude dochtertje Hinke. De brand werd ontdekt door de molenaarsknecht Hendrik Park. Hij was in de schuur bezig toen hij het paard in de box beneden in de molen veel lawaai hoorde maken. Toen hij de molen binnen ging kwam hem ‘aanstonds een vettigen walm tegemoet maar konde door den duisternis niet direct waarnemen waarvan die walm kwam’, zei Hendrik later toen naar de oorzaak van de brand werd gezocht en een rapport opgemaakt. Het paard was ‘zo wild dat ik vreesde een trap te zullen krijgen’. Dat er iets mis was begreep Hendrik wel en hij spoedde zich naar de molenaarswo ning alwaar hij Tjitske van der Leij de molenaarsvrouw waarschuwde. Weer buiten gekomen zagen ze vuur en veel rook uit het zoldervenster van de molen komen. De schrik moet groot geweest zijn want met al dat hout en rietdekking zou een brand fataal zijn. W at Hendrik en Tjitske toen precies hebben gedaan wordt niet beschreven, wel dat de dientmeid Ynskje Jensma er op uit werd gestuurd om alarm te slaan. In het assurantierapport wordt geen duidelijke oorzaak van de brand vermeld, maar volgens Hendrik moet de brand op de zolder waar hooi opgeslagen lag begonnen zijn. De eerste molen op de molenpolle werd opgebouwd in 1585 na het gereedkomen van het verhoogde ravelijn dat deel uitmaakte van de nieuwe vestingwerken. Het was een standaardmolen staande op een houten onderbouw. De molen was niet nieuw, tot 1584 stond deze molen op het Leeuwarder end maar door de verbetering van de bolwerken moest de molen wijken.De eerste molenaar in 1585 was Baucke Pijtters.

In 1759 werd de oude molen afgebroken en kwam er, met onderdelen van de afgebroken westermolen, een nieuwe molen. Dit werd een achtkantige swichtstelling en van oorsprong een rog- en weit molen met twee paar stenen, twee paardestellen een grote kelder en watergang. De molen is ondanks pogingen daartoe van Mient nimmer weer opgebouwd. Op 12 november 1903 werd Mient failliet verklaard en op 26 novermber werd het molenhuis met erf voor fl. 1406 verkocht aan Rienk Hamersma. Met het verdwijnen van de molen, die veelvuldig is geschilderd en gefotograveerd, verdween ook de laatste en enige molen binnen Franeker. Op 26-11-1894 vraagt Meinte om een nieuwe knecht omdat Jan nogal eens aangeschoten is en dan in plaats van werken in het hooi gaat liggen slapen. De spectaculaire brand werd door de joodse fotograaf Abraham W arburg vastgelegd op de gevoelige glasplaat. Helaas zou zijn werk en dat van zijn voorgangers in Fra neker voor een groot deel vernietigd worden door brand. Deze, niet zo spectaculaire maar historisch gezien ramp zalige brand, vond plaats op 9 september 1905 om acht uur s’avond. Abraham W arburg was op 25 juni 1897 uit Amsterdam naar Franeker gekom en om het fotoatelier van Auke Visser, gevestigd in het oostelijk deel van het Dekema huis, over te nemen. Ongetwijfeld zal hij vele foto’s van Franeker hebben gemaakt evenals zijn voorganger Auke Visser. Op 8 juli 1903 werd zijn zaak overgenomen door Cornelis Johan Klootwijk uit Sprang. Over de oorzaak van de brand in zijn donkere kamer en magazijn wordt niets vermeld. W el dat de brand zich in eerste instantie ‘zeer dreigend liet aanzien en er gevaar was voor overslaan naar het woonhuis’ bleef de schade beperkt tot de werkruimte achter het woonhuis. Om negen uur was het gevaar geweken en kon spuit 1 inrukken. Spuit 2 en 3 bleven tot ruim tien uur bezig met nablussen. De werkplaats, die in 1896 in opdracht van Auke Visser door aannemer W illem Annema was gebouwd werd als geheel verloren beschouwd. Veel erger was het verlies van ‘een royale partij photografische glasplaat negatieven welken vervaardigd waaren door diverse photograafen aangaande deftige en voorname families in Franeker’. Verzekering ‘W oudsend’ schatte de schade op ‘zeker eenige honderden guldens’. Deze brand is een belangrijke oorzaak waarom er relatief zo weinig oude foto’s van Franeker bewaard zijn gebleven. Kort na de brand vertrok Klootwijk naar Utrecht en deed zijn zaak over aan de fotograaf Sjoerd Kuiper.

Gerard van der Heide (mei 2005)