Jita Malka Appermann

Jita Malka Appermann

AI Gegenereerd uit gegevens van Franz-Josef Wittstamm en onderzoeksgroep “Kibboets op de Klei”

Het levensverhaal van Jita “Ida” Malka Appermann

Jita Malka Appermann, die ook wel Ida werd genoemd, werd geboren op 1 augustus 1911 in Rawa-Ruska in Galicië. Deze plaats ligt tegenwoordig in Oekraïne, vlak bij de Poolse grens. In de beschikbare gegevens wordt haar staatsburgerschap vermeld als Pools, terwijl zij volgens de oudere registratie ook de nationaliteit van Oostenrijk-Hongarije wordt genoemd. Dat laatste is verklaarbaar doordat Rawa-Ruska ten tijde van haar geboorte nog deel uitmaakte van Oostenrijk-Hongarije. Jita was van Joodse afkomst en religie.
Over haar ouders en eventuele broers en zussen zijn vooralsnog geen gegevens bekend. Ook is niet bekend of Jita ooit is getrouwd. Zij had geen kinderen.

Naar Nederland

Jita kwam als jonge Joodse vrouw naar Nederland. Voordat zij zich in Franeker vestigde, woonde zij in Heerlen en later in Amsterdam.
Op 2 januari 1934 werd Jita Appermann in Amsterdam ingeschreven als supooste/verzorgende bij het Oude Mannen- en Vrouwengasthuis en Israëlitisch Ziekenhuis aan de Nieuwe Kerkstraat 135. Zij was daar werkzaam als verzorgingshelpster. In de gegevens wordt vermeld dat zij eerder in Heerlen woonde.
Er is daarnaast een eerdere uitschrijving op 17 juni 1933 vermeld, maar het is niet duidelijk waar Jita daarna verbleef. De administratieve gegevens rond deze periode zijn daardoor niet volledig duidelijk.

De Joodse landbouwopleiding in Franeker

Jita’s leven kreeg een nieuwe richting toen zij zich aansloot bij de kibboets van Franeker, een opleidingsgemeenschap voor jonge Joodse pioniers die zich voorbereidden op een toekomst in Palestina.
De kibboets werd in 1935 opgericht door de Franeker arts dr. Jacob Bramson en zijn vrouw Carolina Klein. De gemeenschap was verbonden met de religieus-zionistische beweging Dath Waäretz. De opleiding stond in het teken van de hachschara: jonge Joodse mannen en vrouwen kregen praktische ervaring en werden voorbereid op emigratie naar Palestina en een bestaan als pionier.
De organisatie achter deze religieuze pioniersopleiding was onder andere Bachad, de in 1928 opgerichte jongerenorganisatie van de orthodox-Joodse Misrachi. De Hebreeuwse naam Brit Chaluzim Datiim betekent ‘Verbond van religieuze pioniers’.
Op 11 oktober 1934 werd Jita Malka Appermann, afkomstig uit Amsterdam, ingeschreven bij de kibboets in Franeker aan het Noorderbolwerk 13. Zij werd samen met Dora Weiss aangeworven als Madricha, een begeleidster voor de jonge vrouwen binnen de gemeenschap.
Op 4 maart 1935 verhuisde Jita met de andere leden naar het nieuwe onderkomen van de kibboets in het voormalige stationsgebouw aan de Harlingerweg 45. Het gebouw bood plaats aan ongeveer 25 bewoners. Aanvankelijk verbleven er ongeveer tien tot vijftien jongeren; uiteindelijk kon het aantal oplopen tot ongeveer dertig chalutzim, zoals de Joodse pioniers werden genoemd.
Dr. Jacob Bramson hield zich persoonlijk bezig met het zorgvuldig zoeken en selecteren van geschikte boerenbedrijven waar de jongeren praktijkervaring konden opdoen. De geestelijke begeleiding van de kibboets werd verzorgd door opperrabbijn Lewinson uit Leeuwarden.

Haar praktijkopleiding in de wasserij

Binnen haar opleiding deed Jita praktijkervaring op in de wasserij. Zij liep stage bij Geert Tjarko Muntinga, directeur van de Stoom-Wasch- en Strijkinrichting Franeker.
Muntinga was geboren op 1 april 1894 in Wedde en was in 1930 vanuit Apeldoorn naar Franeker verhuisd. Hij woonde aan de Kamstrastraat 27. De wasserij zelf was gevestigd aan de Laene. In 1931 liet Muntinga op zijn achtererf een gebouw voor de stoomwasserij realiseren.
Jita werkte daar in de wasserij en heetmangel, waar zij praktische kennis en werkervaring opdeed. Haar stage paste goed binnen het doel van de hachschara: jonge Joodse vrouwen en mannen voorbereiden op een zelfstandig bestaan in Palestina door hen praktische vaardigheden en werkervaring mee te geven.

Vertrek naar Palestina

Voor Jita was de tijd in Franeker uiteindelijk een voorbereiding op haar vertrek naar Palestina. Op 14 juni 1935 werd zij uit Franeker uitgeschreven met als bestemming Palestina. Zij was toen 23 jaar oud.
Haar vertrek maakte deel uit van de bredere stroom van Joodse jongeren die in de jaren dertig vanuit Europa naar Palestina trokken. De jongeren van de Franeker kibboets werden voorbereid op dit nieuwe bestaan door middel van landbouw, huishoudelijk werk, ambachtelijk werk en religieuze vorming.
Ook andere leden van de Franeker gemeenschap vertrokken in deze jaren naar Palestina. Op 13 januari 1939 werden bijvoorbeeld zeven chalutzim uit Franeker uitgeschreven met Palestina als bestemming: Frieda van Amerongen, Sara Dinner, Meir Frijdman, Walter Oppenheimer, Herman Riez, Isaac Rooz en Max Stoppelmann.
Uit een later interview met Walter Oppenheimer blijkt dat de reis naar Palestina niet altijd eenvoudig was. De Nederlandse immigratieautoriteiten wilden de jongeren liever laten vertrekken, terwijl de Britse autoriteiten juist streng waren tegenover illegale immigratie naar Palestina. Oppenheimer vertelde dat hij en anderen in juni 1939 plotseling naar Heemskerk werden gebracht, waar zij enkele weken moesten wachten.
Jita was echter al in juni 1935 vertrokken. Daarmee behoort zij tot de vroege leden van de Franeker groep die de stap naar Palestina maakten.