Jacob Josephus Bramson

Jacob Josephus Bramson

AI Gegenereerd uit gegevens van Franz-Josef Wittstamm en onderzoeksgroep “Kibboets op de Klei”

Jacob werd arts en specialiseerde zich in de psychiatrie. Zijn professionele leven bracht hem uiteindelijk naar Friesland. Hij werd arts en later adjunct-directeur van het psychiatrisch ziekenhuis in Franeker. Daar zou hij niet alleen als arts, maar ook als betrokken joodse inwoner een belangrijke rol gaan spelen in de geschiedenis van de joodse pioniers die zich in Franeker voorbereidden op emigratie naar Palestina.

Huwelijk en gezin

Op 24 december 1929 trouwde Jacob Bramson in Groningen met Carolina Klein, geboren op 9 juni 1905 in Groningen.
Carolina kwam uit een joodse familie. Het echtpaar kreeg drie kinderen:

Reina Betsy Bramson, geboren op 5 oktober 1932;
Jozef Jacob Bramson, geboren op 21 november 1934;
Betsy Bramson, geboren op 26 april 1937 in Leeuwarden.

Het gezin woonde aanvankelijk in Amsterdam en vestigde zich vervolgens in Franeker, waar Jacob zijn werk als psychiater uitoefende. Het gezin woonde aan de Voorstraat 69. Het huis aan de Voorstraat maakte deel uit van de historische bebouwing van Franeker. Het pand was in 1907 gebouwd ter vervanging van de oude doopsgezinde pastorie. In de loop van de tijd woonden er verschillende joodse families.
Onder hen waren eerder de arts Johan Leon van Lier en David Schrijver. Later werd het huis verbonden met de familie Bramson.
Het was hier dat Jacob en Carolina hun gezin grootbrachten en waar ook contacten met de joodse pioniers in Franeker plaatsvonden.

De kibboets Dath we’Eretz in Franeker

In de jaren dertig raakte Jacob Bramson betrokken bij de religieus-zionistische pioniersbeweging.
De joodse jongeren die zich voorbereidden op een toekomst in Palestina maakten deel uit van Mizrachi/Bachad. Bachad was een orthodox-joodse jeugdorganisatie, opgericht in 1928. Het Hebreeuwse acroniem BaChaD – בָּחָ״ד stond voor Brit Chaluzim Datiim, de Liga van Religieuze Pioniers.
De Nederlandse hachshara-organisatie droeg de naam Dath we’Eretz.In 1935 werd in Franeker de kibboets Dath we’Eretz opgericht. Jacob Bramson en zijn vrouw waren nauw bij deze onderneming betrokken. De kibboets bevond zich bij het oude station aan de Harlingerweg 45.
Het station bood onderdak aan ongeveer 25 bewoners. Aanvankelijk waren er ongeveer tien jongeren; later kon het aantal oplopen tot circa dertig Chalutzim. De jonge pioniers waren afkomstig uit verschillende landen en werden voorbereid op een leven in Palestina. Ze kregen er een religieuze en praktische vorming en werkten bij boeren in de omgeving van Franeker. Jacob Bramson hield persoonlijk toezicht op de zorgvuldige selectie van de boerderijlocaties waar de jongeren konden werken en landbouwervaring konden opdoen. De geestelijke begeleiding werd verzorgd door opperrabbijn Levinson uit Leeuwarden.

De sjabbat in Franeker

De herinneringen van voormalige bewoners van de kibboets geven een beeld van de bijzondere verhouding tussen de jonge pioniers en de joodse gemeenschap in Franeker. Morris Schnitzer beschreef hoe de sjabbat werd gevierd. Op vrijdagavond en zaterdag waren er diensten die volgens hem prettig en informeel waren. Soms kregen de pioniers gezelschap van een joodse psychiater uit het Franeker psychiatrisch ziekenhuis.
Wanneer deze psychiater verplicht was kaddisj, het joodse rouwgebed voor de doden, te zeggen, kwamen de mensen samen in zijn huis aan de Voorstraat in het centrum van Franeker. Op andere momenten werd de eetkamer van de kibboets ingericht als gebedsruimte.
De rabbijn leidde de dienst en hield een preek. Ook gaf hij uitleg over de sidra, de wekelijkse lezing uit de Thora.
Een andere voormalige kibboetsbewoner, Arthur Rath, herinnerde zich de situatie in Franeker iets anders. Volgens hem was er maar één joodse familie in de stad, de familie van een dokter Bramson, die weinig belangstelling voor het project leek te hebben. Over opperrabbijn Levinson had hij juist warme herinneringen. Deze verschillende herinneringen laten zien dat de kibboets enerzijds een eigen wereld vormde, maar anderzijds wel degelijk contact had met de joodse inwoners en geestelijke leiders in Friesland.

De films van de kibboets

Jacob Bramson legde de kibboets bovendien op film vast. In 1937 en 1939 maakte hij twee korte films over Dath we’Eretz. Beide films zijn bewaard gebleven en vormen tegenwoordig een bijzondere historische bron. Ze geven een beeld van de jonge joodse pioniers die zich in Franeker voorbereidden op een nieuw bestaan in Palestina. De films zijn daardoor niet alleen een herinnering aan de kibboets, maar ook aan een wereld die door de Holocaust vrijwel volledig werd vernietigd.

De Duitse bezetting

Op 10 mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen. Voor Jacob, Carolina en hun kinderen veranderde het leven ingrijpend.
De Duitse bezettingsmacht begon steeds verdergaande maatregelen tegen de joodse bevolking in te voeren. Ook Jacob ondervond de gevolgen daarvan in zijn beroepsleven. Begin 1941 werd Jacob Bramson op bevel van de Duitse bezettingsautoriteiten ontslagen als adjunct-directeur van het psychiatrisch ziekenhuis. De familie zag zich daardoor gedwongen Franeker te verlaten. Ze verhuisden naar Wildervank, waar zij gingen wonen aan de Nijverheidsstraat 22, in een leegstaande woning die verbonden was met de familie Klein. Maar ook daar zouden ze niet veilig zijn.

De inval in de kibboets

Ondertussen verslechterde de situatie voor de jonge joodse pioniers in Franeker. Op 3 november 1941 viel de Sicherheitsdienst (SD) en de Franeker politie de kibboets binnen. De bewoners werden gearresteerd.
De Duitsers beschuldigden de Chalutzim onder meer van: economische sabotage en hamsteren; het ongeoorloofd verlaten van de kibboets;
het luisteren naar vijandelijke radio-uitzendingen, waaronder de BBC. De arrestanten werden naar de Blokhuispoort in Leeuwarden overgebracht. Op 17 december 1941 werden de Chalutzim vervolgens naar het joodse politiedoorgangskamp Westerbork gebracht.
Voor Jacob Bramson betekende deze gebeurtenis een nieuwe waarschuwing: de vervolging van joden was niet langer een bedreiging op afstand, maar een werkelijkheid die steeds dichter bij zijn eigen gezin kwam.

Arrestatie van de familie Bramson

Op 18 augustus 1942 werd Jacob Bramson samen met zijn vrouw Carolina en hun kinderen in Wildervank gearresteerd.
Een dag later, op 19 augustus 1942, werd het gezin overgebracht naar Westerbork. Vanaf dat moment was het gezin volledig overgeleverd aan het systeem van vervolging en deportatie. Jacob was arts en zou ook in gevangenschap zijn medische kennis en ervaring inzetten.

Vught, Westerbork en de Barneveldgroep

Op 20 februari 1943 werd de familie naar concentratiekamp Vught gedeporteerd. Voor Jacob volgde vervolgens een bijzondere, maar uiteindelijk slechts tijdelijke, bescherming. Op 22 februari 1943 werd hij genoemd voor de zogenaamde Frederiks Barneveld-lijst.
De Barneveldgroep bestond uit joodse Nederlanders die vanwege hun maatschappelijke positie, opleiding, beroep of andere bijzondere omstandigheden op een beschermde lijst waren geplaatst. De lijst was verbonden met staatssecretaris Karel Johannes Frederiks.
Een deel van deze joden werd in de zogenaamde Barneveldgroep ondergebracht in kasteel De Schaffelaar en het voormalige werkkamp De Biezen bij Barneveld. Jacob Bramson werd vanwege zijn beroep als arts binnen deze groep ingezet.
De bescherming bleek echter tijdelijk. Op 11 maart 1943 werd hij opnieuw naar Westerbork gebracht. Op 18 mei 1943 kwam hij met de Barneveldgroep terecht in De Schaffelaar in Barneveld. Op 29 september 1943 werden de mannen van de Barneveldgroep uiteindelijk door de bezettingsmacht naar Westerbork gebracht. De bijzondere status van de groep bood geen blijvende bescherming.

Deportatie naar Bergen-Belsen

In 1943 en 1944 werden vanuit Westerbork verschillende groepen joden naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Deze transporten bestonden onder meer uit mensen die in aanmerking kwamen voor een mogelijke uitwisseling tegen Duitsers die zich in het buitenland bevonden. Zij werden daarom aangeduid als uitwisselingsjoden. Op 11 januari 1944 werd Jacob Bramson met zijn gezin vanuit Westerbork naar Bergen-Belsen gedeporteerd.
De groep kwam terecht in het zogenaamde Sternlager, het gedeelte van Bergen-Belsen waar uitwisselingsjoden werden vastgehouden.
Hoewel hun omstandigheden op onderdelen anders waren dan die van gevangenen in andere delen van Bergen-Belsen, bleef het kamp een plaats van honger, ziekte, angst en ontbering.

De scheiding van Jacob en Carolina

De oorlog maakte ook binnen het gezin Bramson diepe wonden. Volgens de beschikbare gegevens werd Carolina Bramson-Klein vanuit Bergen-Belsen naar Ravensbrück overgebracht. Zij overleed uiteindelijk op 16 februari 1945 in Bergen-Belsen.
Jacob verloor daarmee zijn vrouw terwijl de oorlog nog niet voorbij was. Hij bleef achter met hun drie kinderen: Reina Betsy, Jozef Jacob en Betsy. Vooral hun oudste dochter Reina droeg zware psychische gevolgen van de vervolging en de kampen.

De Verloren Trein

In het voorjaar van 1945 kwam het gezin terecht in een van de meest bizarre en chaotische gebeurtenissen van de laatste fase van de Holocaust. Op 10 april 1945 werden gevangenen uit Bergen-Belsen geëvacueerd. Het was de bedoeling dat zij via een uitwisselingsprogramma naar Theresienstadt zouden worden gebracht. Jacob Bramson en zijn drie kinderen werden ingedeeld bij de derde trein, die later bekend zou worden als de Verloren Trein. De trein reed weg uit Bergen-Belsen en begon aan een tocht die uiteindelijk bijna twee weken zou duren.
Er was nauwelijks voedsel, de omstandigheden waren erbarmelijk en niemand wist waar de trein heen ging. De oorlog was ondertussen in zijn laatste weken beland en het Duitse transportsysteem raakte volledig ontwricht.
Op 23 april 1945 kwam de trein tot stilstand bij de opgeblazen spoorbrug over de Elbe bij Elster. De trein kon niet verder. Hier raakte Jacob ook nog eens gewond door een splinter hout, veroorzaakt door een aanval van geallieerde vliegtuigen
De gevangenen waren uiteindelijk terechtgekomen bij Tröbitz.Daar werden zij bevrijd door het Rode Leger. De bevrijding betekende echter niet meteen het einde van hun ellende. De overlevenden waren uitgeput, ziek en getraumatiseerd.

Een lange weg terug

Jacob stond er na de bevrijding alleen voor met zijn drie kinderen.
Zijn vrouw Carolina was overleden. Zijn kinderen hadden de vervolging, deportatie en kampen overleefd, maar waren diep getekend door wat ze hadden meegemaakt. De terugreis naar Nederland werd een nieuwe odyssee. Jacob en zijn kinderen maakten een bizarre en langdurige reis door Polen, Duitsland en België. Pas op 17 november 1945 bereikten zij Amsterdam. Daar werden zij geregistreerd aan het Weesperplein 1.
Voor de kinderen betekende de terugkeer naar Nederland niet dat de oorlog ineens voorbij was. De herinneringen aan de kampen en de verloren familieleden bleven aanwezig.

Terug naar Franeker

Op 14 mei 1946 verhuisde Jacob met zijn drie kinderen terug naar Franeker. Het gezin ging wonen aan de Harlingerweg 65 en later aan de Voorstraat 2. Daarmee keerde Jacob terug naar de stad waar hij voor de oorlog als arts had gewerkt en waar hij met zijn vrouw en kinderen had gewoond. Franeker was voor hem echter niet meer dezelfde plaats.
De kibboets Dath we’Eretz was verdwenen. De jonge mensen die er hadden gewoond waren grotendeels vermoord of naar andere landen vertrokken. De oorlog had de joodse gemeenschap van Nederland vrijwel vernietigd. Ook voor Jacob persoonlijk was de terugkeer pijnlijk. Zijn vrouw was overleden en zijn kinderen waren zwaar getraumatiseerd.Toch probeerde hij in Franeker opnieuw een bestaan op te bouwen.

De beslissing om naar Israël te gaan

Het leed van de oorlog bleef Jacob achtervolgen. Vooral zijn dochter Reina Betsy had grote moeite om haar ervaringen te verwerken.

Het gezin had de Holocaust overleefd, maar de gevolgen waren nog iedere dag voelbaar. Uiteindelijk werd besloten Nederland opnieuw te verlaten. Op 17 januari 1950 vertrok Jacob Bramson met zijn drie kinderen naar Israël. Ook de huishoudster Diet Wolleswinkel, die het gezin na de oorlog had geholpen, ging met hen mee. Voor Jacob was Israël niet alleen een nieuwe bestemming, maar ook het land waarvoor hij zich vóór de oorlog via de kibboetsbeweging had ingezet. De droom van een joods leven in Palestina, die hij in de jaren dertig samen met de jonge pioniers in Franeker had gekoesterd, kreeg nu een nieuwe betekenis.

Een nieuw leven in Israël

In Israël kon Jacob zijn beroep als arts opnieuw uitoefenen. Hij ging werken als psychiater bij het Mental Hospital in Bat Yam.
Dat hij na de oorlog opnieuw als psychiater kon werken, is opmerkelijk. Hij had zelf de vernietigende gevolgen van vervolging, verlies en kamptrauma meegemaakt. Zijn professionele kennis en zijn persoonlijke ervaringen kwamen daardoor in een bijzondere verhouding tot elkaar te staan. Jacob moest niet alleen zijn eigen trauma verwerken, maar ook zijn drie kinderen begeleiden in hun verdere leven.
Hij bleef bovendien verbonden met de zionistische idealen die hem al voor de oorlog hadden gevormd.
Jacob Josephus Bramson overleed op 15 mei 1991 in Israël.
Aan de Nijverheidsstraat 22 in Wildervank is voor Carolina Bramson-Klein een Stolpersteen geplaatst.