Wilhelm Efraïm Benjamin

Wilhelm Efraïm Benjamin

AI Gegenereerd uit gegevens van Franz-Josef Wittstamm en onderzoeksgroep “Kibboets op de Klei”

Wilhelm “Willi” Ephraim Benjamin
2 juli 1917, Königsberg – 23 januari 1944, Auschwitz-Birkenau

Wilhelm Ephraim Benjamin, die meestal Willi werd genoemd, werd op 2 juli 1917 in Königsberg geboren. Hij was de zoon van Bernhard Benjamin, geboren op 27 april 1876 in Friedrichsdorf, en Hedwig Jaffe, geboren op 29 november 1881 in Schrimm. Het gezin woonde in Königsberg aan de Hoffmannstraße 16.
Willi was joods en had de Duitse nationaliteit, maar werd later staatloos. Hij bleef ongehuwd en had geen kinderen.
Hij kwam uit een gezin met zes kinderen. Zijn zussen en broers waren:
• Susi Benjamin, geboren 30 mei 1914 in Königsberg, overleden in 1943 in Auschwitz; gehuwd met Adolf Schlumper,
die eveneens in 1943 werd vermoord.
• Betty Belia Benjamin, geboren 10 oktober 1915 in Königsberg, overleden 7 november 2003 in Jeruzalem.
• Ruth Benjamin, geboren 14 mei 1918 in Königsberg, overleden 27 mei 2004 in Jeruzalem; gehuwd met Wolfgang Baruch.
• Ismar Manfred Benjamin, geboren 12 september 1919 in Königsberg, overleden in 1979 in Berlijn.
• Julius Abraham Jehuda “Osch” Benjamin, geboren 24 maart 1921 in Königsberg, overleden in 1984 in Holon.
Van deze kinderen zouden meerdere familieleden de Holocaust niet overleven. Willi’s ouders werden in 1942 naar Minsk gedeporteerd en daar vermoord.

De weg naar de hachsjara

Willi Benjamin koos als jonge man voor het zionistische pioniersideaal. Hij werd landbouwstagiair en bereidde zich voor op een toekomst in Palestina. Zijn weg naar Palestina liep echter niet rechtstreeks. In de jaren dertig bevond hij zich met een groep jonge joodse pioniers in Italië, waar zij een hachsjara volgden.

Hachsjara in Ricavo di Castellina

In 1933 waren in Italië, nabij Florence, hachsjara-boerderijen van de religieus-zionistische organisatie Bachad geopend. De groep was gevestigd in Ricavo di Castellina in Chianti, ten zuiden van Florence.
Willi vertrok met een groep jonge Duitse joodse chalutzim naar Italië om daar landbouwervaring op te doen. Het doel was duidelijk: zich voorbereiden op emigratie naar Palestina.
De politieke situatie in Italië maakte dit echter onmogelijk. Op 7 september 1938 werden de Italiaanse rassenwetten ingevoerd. Deze wetten troffen ook buitenlandse joden. Voor de Duitse chalutzim in Ricavo betekende dit dat zij Italië moesten verlaten.
Eind 1938 besloot de hachsjara-organisatie Dath Waäretz negentien van deze jonge pioniers in Nederland op te nemen. Het ging om veertien jonge mannen en vijf jonge vrouwen. Zij werden verdeeld over de hachsjara-kibboetsen van Dath Waäretz in Franeker en Beverwijk.
Willi Benjamin behoorde tot deze groep.

Franeker

De religieus-zionistische kibboets Dath we Eretz in Franeker was in 1935 opgericht door dr. Jacob Bramson en zijn vrouw Carolina Bramson-Klein. De organisatie was verbonden met Mizrachi en Bachad, de orthodox-joodse religieus-zionistische pioniersbeweging.
De chalutzim woonden vanaf 1935 in het voormalige stationsgebouw aan de Harlingerweg 45. Het gebouw bood plaats aan ongeveer 25 bewoners, hoewel het aantal bewoners in de loop van de jaren kon variëren. De jongeren kregen er landbouwonderwijs en werkten bij boeren in de omgeving. Jacob Bramson selecteerde persoonlijk de boerderijen waar de pioniers hun praktijkervaring opdeden. De religieuze begeleiding was in handen van opperrabbijn Lewinson uit Leeuwarden. Op 1 februari 1939 werd Willi Benjamin, afkomstig uit Tienhoven, ingeschreven in Franeker. Hij woonde daar aan de Harlingerweg, in het gebouw van de kibboets. Zijn verblijf verliep echter niet gemakkelijk.

Problemen tijdens de hachsjara

Willi bleek moeite te hebben met het leven binnen de kibboets en met het werk op de boerderij. In correspondentie van Dath Waäretz met de Rijksvreemdelingendienst werd gemeld dat Benjamin zowel bij de boer als binnen de pioniersgroep zoveel problemen veroorzaakte dat men besloot hem een individuele hachsjara-plaats te geven. Daarom werd hij in november 1939 vanuit Franeker naar Tienhoven bij Utrecht overgeplaatst. Daar zou hij zijn landbouwopleiding individueel voortzetten. Ook deze oplossing bleek niet succesvol. Volgens de beschikbare correspondentie wilde hij het opgedragen werk niet doen en ontstonden er opnieuw conflicten met de boer over het werk en over hetgeen van hem werd verlangd. Vanaf 15 juli 1940 had Willi geen werk meer.
Dath Waäretz huurde voor hem een kamer in Tienhoven. Hij begon schulden te maken bij onder anderen de bakker, de boer en de weduwe bij wie hij een kamer huurde. Vanaf 15 juli 1940 wordt ook Amsterdam, Jekerstraat 5, als verblijfplaats genoemd, waarna hij weer terugkeerde naar Tienhoven. Deze problemen moeten worden gezien tegen de achtergrond van een jonge vluchteling die al jaren onderweg was, zijn ouderlijk huis en zijn oorspronkelijke land had verlaten en uiteindelijk ook zijn plaats in de hachsjara-gemeenschap niet wist te vinden.

De oorlog begint

Voor Willi was de Nederlandse periode aanvankelijk een tussenstation op weg naar Palestina. De Duitse inval van mei 1940 maakte die toekomst echter steeds onwaarschijnlijker.
Zijn positie als Duitse jood en staatloze vluchteling werd steeds kwetsbaarder. Op 15 oktober 1940 werd Willi in Amsterdam gearresteerd en op het politiebureau vastgehouden in opdracht van de Vreemdelingendienst. Als adres gaf hij Tienhoven, Middenweg 29 op, waar onder anderen het vluchtelingenechtpaar Artur Lindheimer en Ilse Stern woonde. Op 31 oktober 1940 werd hij opnieuw in Amsterdam aangehouden. Hij werd opgesloten op het politiebureau en kreeg te horen dat hij de volgende dag naar Westerbork zou worden overgebracht.

Westerbork

Op 1 november 1940 werd Wilhelm Benjamin als vluchteling geïnterneerd in het kamp Westerbork. Daarmee werd hij een van de eerste chalutzim die in het Nederlandse vluchtelingenkamp terechtkwamen.
Westerbork was op dat moment nog geen vernietigingskamp. Het was begonnen als vluchtelingenkamp voor uit Duitsland afkomstige joden. Tijdens de bezetting veranderde het kamp echter in het centrale doorgangskamp van waaruit Nederlandse en buitenlandse joden naar de concentratie- en vernietigingskampen in Oost-Europa werden gedeporteerd. Vermoedelijk werd Willi gedurende een deel van deze periode ook tewerkgesteld in een van de joodse werkkampen. Op 7 november 1942 werd hij opnieuw in Westerbork geregistreerd, ditmaal in barak 57.

Zijn familie wordt vermoord

Terwijl Willi in Nederland gevangen zat en later naar Auschwitz werd gedeporteerd, voltrok zich ook de vernietiging van zijn familie.
Zijn vader Bernhard Benjamin en zijn moeder Hedwig Jaffe werden op 24-26 juni 1942 met het eerste transport van 628 joden uit Oost-Pruisen naar het getto van Minsk gedeporteerd. Daar werden zij in 1942 vermoord. Ook Willi’s zus Susi werd in 1943 in Auschwitz vermoord. Zijn familieleden Betty Belia en Ruth wisten de oorlog te overleven en bouwden later een nieuw leven op in Jeruzalem. Zijn broers Manfred en Julius zouden eveneens overleven, maar hun levensweg liep heel anders dan die van Willi.

de deportatie naar AuschwitzZijn broer Manfred

Het verhaal van Willi’s broer Ismar Manfred Benjamin vormt een opmerkelijk contrast met zijn eigen levensweg.
Manfred, geboren op 12 september 1919 in Königsberg, was eveneens actief binnen het zionistische pionierswerk. Hij verbleef in Berlijn en later in het Werkdorp Wieringermeer. Op 14 juli 1939 ging hij vanuit Berlijn naar het Werkdorp.
Ook Manfred werd tijdens de oorlog vervolgd. Hij verbleef later in Amsterdam en werd onder meer gehuisvest in het Jeugdhuis aan de Plantage Franschelaan 13, waar voormalige bewoners van het Werkdorp werden opgevangen. In 1944 wist Manfred echter uit Nederland te ontsnappen. Hij trok via de Pyreneeën naar Spanje, onder andere via Lleida, Barcelona en Madrid, en bereikte uiteindelijk Cádiz. Daar kreeg hij een kans om naar Palestina te vertrekken. Op 27 oktober 1944 ging Manfred in Cádiz aan boord van de SS Guinée, samen met andere Palestijnse pioniers. Op 4 november 1944 bereikte het schip de haven van Haifa. Manfred werd aanvankelijk geïnterneerd in het Britse kamp Athlit en op 14 november 1944 vrijgelaten. Op 11 december 1946 werd hij in Palestina genaturaliseerd.
Manfred overleefde de oorlog. Hij overleed in 1979 in Berlijn.
Ook broer Julius Abraham Jehuda “Osch” Benjamin wist te ontkomen. Hij vertrok in juli 1939 met de SS Dora naar Palestina en bereikte daar op 12 augustus 1939 de kust. Hij overleed in 1984 in Holon.